Khi nói đến từ thiện, phần lớn mọi người thường nghĩ rằng đó là lòng tốt dành cho những người kém may mắn hơn, những người cần giúp đỡ dưới hình thức này hay khác. Tôi tin rằng làm từ thiện là một điều tốt. Tôi mong rằng những người đọc blog này của tôi đều sẽ làm từ thiện trong mùa Giáng sinh này. Tôi có biết một người phụ nữ đã đưa danh sách các hội từ thiện địa phương và quốc tế cho những người thân của cô trong dịp Giáng sinh, thay vì tặng quà, cô đề nghị mỗi người trong số họ tặng $25 dưới tên của họ cho bất cứ tổ chức từ thiện nào trong danh sách. Đó quả thật là một món quà có giá trị và đáng nhớ!
Ngẫm nghĩ lại về hơn một tuần qua danh thời gian phỏng vấn và quan sát những người thợ thủ công tận tâm ở Reaching Out, một lần nữa tôi thấy rằng làm từ thiện là rất quan trọng, nhưng nâng cao khả năng tự lực cũng quan trọng không kém. Đối với những người mà xã hội cho là “kém may mắn”, từ thiện phản ánh tính nhân văn và nhận thức của con người đối với các tình cảnh khó khăn; nhưng tất cả những gì mà người ta cầu xin, không phân biệt khả năng thể chất và tinh thần ra sao, đó chính là cơ hội.
Ngẫm nghĩ lại về hơn một tuần qua danh thời gian phỏng vấn và quan sát những người thợ thủ công tận tâm ở Reaching Out, một lần nữa tôi thấy rằng làm từ thiện là rất quan trọng, nhưng nâng cao khả năng tự lực cũng quan trọng không kém. Đối với những người mà xã hội cho là “kém may mắn”, từ thiện phản ánh tính nhân văn và nhận thức của con người đối với các tình cảnh khó khăn; nhưng tất cả những gì mà người ta cầu xin, không phân biệt khả năng thể chất và tinh thần ra sao, đó chính là cơ hội.
Từ thiện là điều tốt,
Được nâng cao khả năng tự lực là quyền con người
Reaching Out là một doanh nghiệp kinh doanh địa phương luôn đặt chất lượng, tình cảm và tâm hồn ở trọng tâm hoạt động của họ. Hơn cả một doanh nghiệp, đây chính là một gia đình, họ đã mang lại nhiều hơn các cơ hội thu nhập cho những người thợ thủ công nam và nữ kém may mắn. Hiện nay có 55 thợ thủ công đang làm việc cần cù siêng năng với sự hỗ trợ, khuyên bảo, khuyến khích của anh Bình và chị Quyên. Không giống như các doanh nghiệp bình thường, tại môi trường làm việc nơi đây, tất cả các nhân viên đều có thể đóng góp ý kiến của mình; họ cùng nhau đặt ra các tiêu chuẩn cao cho các sản phẩm, và thông thường họ đều đạt được mục tiêu của mình.
Reaching Out phát biểu như sau:
Là một doanh nghiệp luôn áp dụng các nguyên tắc của Fair Trade, chúng tôi sắp xếp việc làm cho những thanh niên bị thiệt thòi với những khả năng khác biệt, đến từ các cộng đồng còn gặp nhiều khó về mặt xã hội. Chúng tôi hỗ trợ đào tạo và phát triển. Hiện nay 80% những người được đào tạo đã có việc làm và có một cuộc sống độc lập. Đội ngũ những người lao động với các khả năng khác biệt và các khách hàng đã giúp cho chúng tôi trực tiếp góp phần vào các giá trị Trách nhiệm Xã hội của Doanh nghiệp.
Hơn nữa, Reaching Out cũng đang đóng góp vào chuỗi giá trị toàn cầu, các sản phẩm Việt Nam chất lượng cao của chúng tôi không ngừng được bán cho các khách hàng có nhu cầu tìm kiếm chất lượng độc nhất ở mỗi món quà được làm nên một cách đầy trách nhiệm, cũng như ở sự chuyên nghiệp trong kỹ năng bán và giao hàng. Reaching Out đạt được điều này thông qua việc áp dụng các nguyên tắc của Fair Trade, do vậy chúng tôi sẽ tiếp tục giữ cam kết của mình với Fair Trade thông qua chất lượng sản phẩm cũng như các tiêu chuẩn xã hội trong tổ chức của chúng tôi.
Rất nhiều nhân viên mà tôi đã có dịp tiếp xúc đều nói rằng anh Bình không chỉ là một giám đốc, mà còn là một người thầy tận tụy giàu kinh nghiệm. Anh đã tự mình vượt qua rất nhiều khó khăn thách thức và các rào cản xã hội để có được sự thành công trong sứ mệnh hòa nhập người khuyết tật với cộng đồng của anh. Tôi không biết nói gì hơn là ngưỡng mộ sức mạnh cũng như lòng trắc ẩn nơi con người anh. Tuần qua, tôi đã có nhiều dịp chứng kiến anh làm việc trực tiếp với các nhân viên và thợ thủ công ở cửa hàng, giống như các bạn thấy trong bức hình trên đây.
Khi tôi băn khoăn về việc xuất phát điểm của Reaching Out là một doanh nghiệp chứ không phải là một tổ chức phi lợi nhuận, anh Bình đã thay mặt những người khuyết tật nói với tôi rằng, “Chúng tôi muốn được làm việc. Các nhân viên của chúng tôi đều có lương và họ tự hào về điều đó. Lương là nguồn thu nhập họ nhận được khi làm nên các sản phẩm có chất lượng. Họ đã kiếm được những đồng tiền đó.”
Có rất nhiều điều để nói về niềm tự hào khi có một công việc ổn định, đặc biệt là khi cộng đồng của bạn vốn bị coi là không thể làm được việc. Khi nói chuyện với anh Bình tôi mới biết rằng anh đã phải đối mặt với rất nhiều rào cản xã hội trong thập kỷ qua, mà trực tiếp là cách mà xã hội Việt Nam nhìn nhận về những người khuyết tật. Tuy nhiên, cũng giống như ở các nước phương Tây, anh cho rằng còn có rất nhiều việc phải làm để vượt qua được các rào cản xã hội và văn hóa vẫn còn tồn tại.
Anh giải thích thêm về việc anh đã lựa chọn mô hình kinh doanh bền vững để nâng cao khả năng tự lực, “Tôi từng làm việc với các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức nhân đạo. Họ phụ thuộc rất nhiều vào các nguồn viện trợ, vậy họ phải làm gì nếu bỗng dưng các nguồn này bị dừng lại?... Chúng tôi hiểu rằng nếu chỉ dựa vào các nguồn viện trợ thì chúng tôi sẽ không thể tự đứng trên đôi chân của mình được. Điều này là không bền vững.”
“Ổn định về tài chính là một câu hỏi quan trọng khi tôi bắt đầu thành lập Reaching Out. Tại thời điểm đó, mọi người nói với tôi rằng: ‘Các bạn nên thành lập tổ chức phi lợi nhuận’. Mười năm trước đây, không dễ để thành lập các tổ chức phi chính phủ ở Việt Nam. Hơn nữa, tôi muốn tìm kiếm một nguồn tài chính ổn định. Tôi tin rằng một doanh nghiệp thì phải tính đến việc tạo ra nguồn thu nhập cho nhân viên của mình, cũng như tính đến sự ổn định lâu dài.”
Đối với anh Bình, cách tốt nhất chính là thành lập một doanh nghiệp chuyên đào tạo và thuê những thợ thủ công lành nghề với các khả năng khác biệt. “Hồi đầu mới thành lập doanh nghiệp, chúng tôi đã phải tìm kiếm một mô hình tốt hoặc cách thức khả thi để làm việc với những người khuyết tật. Chúng tôi đã đặt ra hai mục tiêu chính:
1. Hòa nhập: giúp đỡ người khuyết tật ở địa phương hòa nhập với xã hội thông qua việc tuyển dụng lao động.
2. Độc lập về tài chính: chúng tôi không muốn phụ thuộc vào các nguồn viện trợ, mà muốn tổ chức của chúng tôi đạt được sự độc lập về tài chính trong dài hạn."
Nói tóm lại, anh Bình đã tìm ra được một cách thức để nâng cao khả năng tự lực của cộng đồng người khuyết tật thông qua Reaching Out. Ở Việt Nam, tỷ lệ người khuyết tật ước tính khoảng 15% sau nhiều thập kỷ bị tàn phá bởi chiến tranh và dịch bệnh. Năm 2007, Hiệp ước của Liên hợp quốc về Quyền của Người khuyết tật đã được ký kết bởi 147 quốc gia để kết nạp thêm Việt Nam, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Tuy nhiên, mới chỉ có 90 quốc gia đã thông qua Hiệp ước này, đảm bảo cam kết và thực thi các điều khoản của nó. Nếu các bạn chưa bao giờ đọc về Hiệp ước này thì hãy nhấn vào đường link ở trên đây. Các điều khoản chính của nó như sau:
a. Tôn trọng phẩm giá, quyền tự do ý trí của mỗi cá nhân bao gồm quyền tự do lựa chọn, và quyền độc lập của mỗi người;
b. Không phân biệt đối xử;
c. Tham gia đầy đủ và hiệu quả trong xã hội;
d. Tôn trọng sự khác biệt và thừa nhận người khuyết tật như một phần của tính nhân văn và sự đa dạng của con người;
e. Các cơ hội đều bình đẳng;
f. Có cơ hội tiếp cận;
g. Bình đẳng về giới tính giữa nam và nữ;
h. Tôn trọng khả năng phát triển của trẻ em bị khuyết tật, tôn trọng quyền của trẻ em bị khuyết tật nhằm bảo vệ quyền lợi của các em.
Anh Bình giải thích với tôi về quan điểm của anh đối với các mô hình kinh doanh phổ biến ở Việt Nam, “Doanh nghiệp bình thường thường hay tập trung vào việc tối đa hóa lợi nhuận. Các doanh nghiệp này không muốn thuê lao động là người khuyết tật bởi vì người khuyết tật không có đủ các kỹ năng sống. Họ sẽ đặt câu hỏi: ‘Phải đối xử với những người lao động này thế nào? Làm thế nào để họ có thể trở thành những lao động lành nghề?’ Họ không tin rằng người khuyết tật có thể trở thành những người lao động hữu ích…Chính vì vậy mô hình kinh doanh bình thường này không phù hợp với chúng tôi. Chúng tôi phải tìm kiếm một mô hình kinh doanh khác…và thật không dễ dàng để tìm ra được một con đường mới cho chúng tôi.”
Tôi đồng ý với quan điểm của anh Bình về “mô hình kinh doanh phổ biến” đang áp dụng ở Việt Nam. Các doanh nghiệp ở đây chú trọng tới lợi nhuận hơn là việc cung cấp các cơ hội cho người khuyết tật. Ngay cả khái niệm Trách nhiệm Xã hội của Doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility) mới được đưa ra gần đây, có thể nói rằng mới có rất ít doanh nghiệp áp dụng nó mặc dù khái niệm này liên quan tới quan hệ công chúng nhiều hơn là trách nhiệm với xã hội.
Tuy nhiên, có một điểm rất thú vị ở đây, tôi đã hỏi anh Bình rằng làm thế nào mà anh biết tới Fair Trade và các nguyên tắc của nó.
“Tôi biết tới Fair Trade từ những khách du lịch người nước ngoài tới thăm cửa hàng của chúng tôi. Lúc đầu mới thành lập doanh nghiệp, chúng tôi không có nhiều sản phẩm lắm… Phải hơn một năm sau mới mở được cửa hàng, chúng tôi đã phải tập trung vào việc đào tạo và tìm ra những công việc phù hợp cho người lao động. Lúc đó, chúng tôi không có các kỹ năng về kinh doanh và chưa hề qua một trường đào tạo về kinh doanh nào, nhưng chúng tôi đã luôn cố gắng học hỏi thông qua việc tìm hiểu nhu cầu của khách hàng người nước ngoài, cũng như làm thế nào để thỏa mãn được các nhu cầu đó. Và ý tưởng về Fair Trade đã tới từ chính các khách hàng của chúng tôi. Khi tôi tìm hiểu về Fair Trade trên internet, tôi đã rất vui mừng nhận thấy rằng các nguyên tắc của Fair Trade đều phù hợp với mong muốn của chúng tôi.”
Điều anh Bình nói tiếp theo làm tôi thật bất ngờ, “Và chúng tôi học được từ anh. Anh đến với chúng tôi, giới thiệu với chúng tôi cuốn sách nhỏ về các nguyên tắc của Fair Trade bằng tiếng Việt. Tôi đã đưa cuốn đó cho tất cả các nhân viên đọc. Chỉ có tôi đọc được bằng tiếng Anh về Fair Trade, nhưng giờ tôi có thể chia sẻ với bất cứ ai về Fair Trade nhờ có cuốn sách của anh. Chúng tôi vẫn giữ vài bản copy. Chúng tôi thật may mắn vì đã gặp anh. Một vài nhân viên của chúng tôi có thể đọc được bằng tiếng Anh, nhưng quan trọng hơn là có thể chia sẻ được với tất cả mọi người.”
Tôi nghe tới Reaching Out lần đầu tiên vào năm 2007, và đã tới thăm họ để giới thiệu sâu hơn về Fair Trade. Cùng năm đó tôi đã viết một cuốn sách nhỏ trình bày về các nguyên tắc và tiêu chuẩn của Fair Trade và được dịch sang tiếng Việt. Năm 2009, nhân dịp tôi đào tạo cho những người sống sót trở về sau khi bị bắt cóc và các nạn nhân của bạo lực gia đình ở Đà Nẵng, tôi đã gửi vài cuốn sách cho anh Bình. Thật vui vì biết rằng cuốn sách của tôi đã mang lại tác dụng thiết thực tại nơi đây.
Anh Bình nhắc lại các nguyên tắc của Fair Trade và giải thích cho tôi hiểu anh đã áp dụng các nguyên tắc này trong công việc như thế nào:
“Fair Trade ủng hộ và đề cao các doanh nghiệp làm việc với những người bị thiệt thòi, chẳng hạn như người khuyết tật. Điều này phù hợp với mong muốn của chúng tôi.”
“Thực sự thì thương mại công bằng là một cách tiếp cận tốt, nó có ý nghĩa lâu dài về mặt bền vững. Tôi tin rằng trao đổi công bằng có thể xây dựng được một mối quan hệ lâu dài với bất kỳ đối tác nào. Trao đổi công bằng sẽ đảm bảo một mối quan hệ bền vững và lâu dài.”
“Hơn nữa, về mặt văn hóa Việt mà nói, chúng tôi thực sự muốn duy trì các giá trị văn hóa Việt Nam khi bán các sản phẩm mỹ nghệ. Chúng tôi rất tự hào về các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống của Việt Nam. Chúng tôi không muốn bán hàng Trung Quốc. Anh có thể thấy rằng các sản phẩm ở đây đều làm từ nguồn nguyên liệu của Việt Nam và là kết tinh công sưc lao động của các nghệ nhân ở địa phương. Fair Trade luôn khuyến khích duy trì các giá trị văn hóa và truyền thống của địa phương.”
“Phụ nữ bị khuyết tật là những người ‘ẩn mặt’ ở vùng Chấu Á Thái Bình Dương. Nó có nghĩa rằng họ là những người bị tổn thương nhất. Trong gia đình, những người con gái bị khuyết tật thường bị giữ kín ở trong nhà. Họ che dấu những khiếm khuyết về thể chất, và không có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ công cộng, điều này diễn ra phổ biến hơn ở các vùng nông thôn. Họ thông thể kết hôn và chỉ sống phụ thuộc vào gia đình. Vì vậy chúng tôi nghĩ rằng bình đẳng giữa nam và nữ là điều hết sức quan trọng.”
Anh Bình tiếp tục cho tôi xem mẫu hợp đồng ký với các nhà cung cấp nguyên liệu và những người lao động tại nhà. Mỗi một nguyên tắc Fair Trade đã được chi tiết hóa trong các điều khoản, anh còn chỉ cho tôi xem điều khoản không được sử dụng lao động trẻ em. Anh giải thích, “Trong rất nhiều các làng nghề truyền thống, trẻ con cũng phải làm việc cùng với cha mẹ của chúng, đó là các gia đình làm gia công cho nhiều công ty xuất khẩu.”
Thực ra thì không phải tất cả trẻ em làm việc cùng với cha mẹ của chúng trong làng nghề thủ công đều bị coi là lao động trẻ em. Có một ranh giới giữa các truyền thống văn hóa và sự bóc lột lao động. Để làm rõ nguyên tắc này của Fair Trade cần phải tham khảo trong Hiệp ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em. Tôi sẽ trình bày rõ hơn về điều này trong các bài viết sắp tới, nhưng đây chính là lý do mà tôi có thể tin vào Fair Trade – bởi vì nó tôn trọng các hiệp ước về quyền con người và phù hợp với các tiêu chuẩn của Tổ chức Lao động Quốc tế (International Labour Organization).
Mức chi tiêu của các nước phương Tây đang đạt tới đỉnh điểm trong mùa Giáng sinh, hãy mở lòng nhân từ. Ít nhất là khi mua quà tặng, các bạn hãy cố gắng đảm bảo rằng không ai bị bóc lột trong quá trình sản phẩm đó được làm ra. Hoặc tốt hơn là các bạn hãy mua hàng ở các cửa hàng Fair Trade ở địa phương. Hãy nâng cao nhận thức về những ảnh hưởng tích cực mà bạn có thể mang lại khi lựa chọn và mua hàng hóa.
Chúc các bạn một mùa Giáng sinh an lành và hạnh phúc!
Mitch Teberg
