Bức thư thứ 1: Chuẩn bị cho Chuyến đi
Ngày 25 tháng 1, năm 2005
Xin chào tất cả mọi người,
Như nhiều người đã biết, tôi có một mong muốn là tạm rời nước Mỹ và được đóng góp công sức của mình trong chiến dịch cứu trợ thảm họa Tsunami đã tàn phá hàng bao sinh mạng trong chớp mắt. Sau nhiều lần yêu cầu cũng như đề xuất vị trí tình nguyện của tôi đối với các tổ chức cứu trợ, tôi nhận thấy rằng họ không cần các tình nguyện viên mặc dù chúng ta tự trang trải các loại chi phí của mình.
Bất chấp điều này, sau một thời gian suy nghĩ kỹ càng, tôi tin rằng tôi đã tìm ra một phương án thực tế và lâu dài vừa có thể giúp đỡ được nạn nhân ở các vùng bị ảnh hưởng bởi bão Tsunami, vừa có thể giúp đỡ các cộng đồng còn gặp nhiều khó khăn ở khu vực Nam và Đông Nam Á. Tuần qua tôi vừa trình bày y tưởng của mình với PeaceCraft, một cửa hàng Fair Trade phi lợi nhuận, nơi tôi đang làm việc như là một tình nguyện viên kể từ khi tôi trở về Mỹ một năm rưỡi qua.
Trong bản trình bày, tôi đã đề xuất với PeaceCraft việc tôi sẽ đi tới khu vực Nam và Đông Nam Á để gặp gỡ các nhóm sản xuất mà chúng tôi trực tiếp mua hàng, và với tư cách là một liên lạc viên của PeaceCraft, tôi sẽ tìm hiều thêm thông tin từ các đối tác thương mại của chúng tôi để lập báo cáo về các hợp tác xã (HTX) và các hoạt động của họ, thông qua phỏng vấn, thảo luận nhóm, quan sát, chụp ảnh quá trình làm việc và môi trường sống của họ (à, hôm nay tôi vừa tự buộc mình bước vào thế kỷ 21 bằng cách mua một cái máy ảnh số 5 pixel nhỏ gọn). Tôi sẽ viết các mẩu chuyện về các cộng đồng nhỏ và cuộc sống thường ngày của họ rồi gửi cho PeaceCraft trong suốt chuyến đi của tôi. Hơn nữa, tôi sẽ tìm kiếm thêm các HTX mới mà chúng tôi có thể trực tiếp mua hàng.
Mục tiêu của cá nhân tôi trong cuộc hành trình này là tìm hiểu xem: Fair Trade có thực sự hiệu quả đối với những đối tượng liên quan tới hoạt động của nó? Những người, theo như mục tiêu của Fair Trade, được hưởng lợi ích từ hoạt động này suy nghĩ như thế nào về Fair Trade? Đối với tôi, những câu hỏi này rất quan trọng bởi vì hoạt động của Fair Trade dựa trên một số các nguyên tắc (Fair Trade is based on basic principles) và tôi muốn biết các nguyên tắc này có đảm bảo:
1. Tạo ra các cơ hội cho những người sản xuất nhỏ bị thiệt thòi về kinh tế
2. Thông tin công khai và minh bạch
3. Khả năng phát triển quy mô sản xuất và năng lực của người sản xuất
4. Khả năng đẩy mạnh Fair Trade
5. Công bằng trong thanh toán
6. Công bằng về giới tính
7. Điều kiện làm việc an toàn và lành mạnh
8. Không sử dụng lao động trẻ em và lao động bị ép buộc
9. Bảo vệ môi trường
10. Các mối quan hệ thương mại tích cực
Nếu có thể, tôi cũng sẽ tham gia giúp đỡ trực tiếp các đối tác thương mại của chúng tôi, chẳng hạn như tạo lập website, dạy tiếng Anh… Và nếu có cơ hội, tôi hy vọng có thể tư vấn để thành lập thêm HTX ở địa phương dựa trên các tiêu chuẩn và nguyên tắc của Fair Trade. Tôi sẽ luôn giữ liên lạc với PeaceCraft trong suốt chuyến đi này, vì vậy trong trường hợp mọi người không liên lạc được với tôi, thì chắc chắn họ biết tôi ở đâu và đang làm gì (đang viết bài, đang tư vấn, đang đi trên đường, hoặc đơn giản là mất tích).
Dự định của tôi là sẽ bắt đầu từ Chiang Mai, Thái Lan, để gặp một trong số đối tác thương mại quan trọng nhất của chúng tôi, WEAVE. Trong giai đoạn chuẩn bị đầu tiên này, tôi dự định tới Việt Nam, Lào, Campuchia, sau đó sẽ đến các vùng bị ảnh hưởng bởi bão Tsunami sau khi mọi sự chú y của quốc tế đã qua đi và bắt đầu việc tái xây dựng lại khu vực này. Nhiều người đã bị mất tất cả trong thảm họa này, và tôi hy vọng rằng tôi có thể giúp đỡ các nhóm sản xuất ngay khi họ bắt đầu bắt tay xây dựng lại cuộc sống của họ; hoặc là tôi có thể giúp đỡ để thành lập các HTX mới dựa trên nguyên tắc của Fair Trade, do đó cũng đóng góp vào kế hoạch dài hạn cho sự phát triển của địa phương. Ngoài kế hoạch nêu trên, tôi chưa thể nói cụ thể là sau rồi cuộc hành trình này sẽ dẫn tôi đi tới đâu.
Tôi muốn được tới Ấn Độ và gặp gỡ bốn đối tác thương mại của PeaceCraft ở đó, sau đó sẽ đi lên Nepal để gặp gỡ với Ganesh Himal, một nhà sản xuất Fair Trade rất nổi tiếng, và cũng tìm kiếm thêm các HTX ở địa phương để mua hàng trực tiếp từ họ. Tôi hy vọng có thể đến Trung Quốc, Mông Cổ, và cuối cùng là tới Trung Á (Liên Bang Nga cũ) để tìm kiếm thêm các HTX, nhưng đây mới chỉ là suy nghĩ tại thời điểm này. Tôi lên đường mà chưa có một lộ trình cụ thể, nhưng với tinh thần sẵn sàng và rộng mở để học hỏi thêm nhiều điều mới mẻ.
Điều rủi ro nhất của chuyến đi này, theo như tôi nhìn nhận, có lẽ là tôi sẽ phải chạm trán với chính sách ngoại giao của Mỹ dưới thời George W Bush. Tôi sẽ chú y cẩn thận để tránh cái nhãn “người Mỹ” ở một vài vùng nhất định, nhưng cũng hy vọng là tôi sẽ mang theo một thông điệp khác trong cuộc hành trình của tôi, đó là: Không phải tất cả người Mỹ đều dốt nát, vị chủng, hiếu chiến bọc trong vỏ bọc đạo đức tôn giáo để thay đổi thế giới theo cách mà họ mong muốn. Không may là W còn bốn năm trước mắt…
Nhiều nơi tôi đến có thể không có điện, internet, hoặc thiếu nước (nên có thể phải quên chuyện tắm nước nóng đi chăng?), nhưng ngay khi tôi quay lại thành phố, tôi sẽ gửi email để cập nhật tình hình. Mọi người có thể liên lạc với tôi bằng email, nhưng xin hãy hiểu cho, việc trả lời thư có thể sẽ chậm trễ.
Tôi sẽ rời Albuquerque vào ngày mùng 7, và rời LA vào ngày mùng 9.
Đây sẽ là bức thư đầu tiên và cuối cùng gửi từ Mỹ. Lần tới viết cho mọi người, tôi đã lên đường rồi!
Mitch
Bức thư thứ 2: Hành trình vì Fair Trade
Ngày 15 tháng 3, năm 2005
Xin chào mọi người từ Chiang Mai, Thái Lan,
Không thể tin được là đã một tháng rồi! Đây là bức thư đầu tiên của tôi về Cuộc hành trình vì Fair Trade! Cứ bốn đến tám tuần tôi sẽ cố gắng gửi một bức thư để giữ liên lạc với tất cả mọi người. Hiện tại, tôi chính thức là Liên lạc viên Quốc tế của PeaceCraft, một cửa hàng Fair Trade phi lợi nhuận ở Albuquerque, NM, USA. Nếu các bạn không ở Albuquerque thì hãy xem trang web của chúng tôi www.peacecraft.org, hoặc xin hãy ủng hộ cho tổ chức Fair Trade tại địa phương của các bạn, nhiều tổ chức đó có thể có trong trang web của Fair Trade Federation.
Mục đích của tôi
Tôi hy vọng là cùng với cuộc hành trình của tôi, các bạn cũng sẽ nâng cao được nhận thức về tầm quan trọng của Fair Trade. Tôi tiến hành cuộc khảo sát này với vô vàn lí do, mà một trong số đó là đưa ra hình ảnh trung thực về những người sản xuất; để rồi các bạn có thể thấy sự ủng hộ của các bạn đối với các sản phẩm được mua bán công bằng sẽ tạo ra sự khác biệt to lớn và quan trọng đến nhường nào. Không phải tôi đang cố gắng làm thay đổi thế giới, tôi chỉ muốn giúp đỡ để xây dựng một thế giới mới cho những cộng đồng nhỏ còn gặp nhiều khó khăn. Tôi mong là các bạn sẽ nhận thấy ít nhiều tầm quan trọng của nó khi đọc các bài viết của tôi.
Với mục đích như vậy, nhiệm vụ của tôi ở đây tăng lên gấp đôi; tôi đang nghiên cứu, chụp ảnh, viết bài về các HTX mà chúng tôi trực tiếp nhập sản phẩm nhằm trả lời cho câu hỏi: Fair Trade có thực sự hiệu quả đối với những đối tượng liên quan tới hoạt động của nó? Việc thứ hai là tìm kiếm các HTX mới hoặc các HTX đang gặp khó khăn mà chưa tham gia hoạt động Fair Trade, giúp họ tìm kiếm thị trường xuất khẩu cho các sản phẩm của họ.
Bắt đầu cuộc hành trình
Khi tôi bắt đầu chuẩn bị cho chuyến đi vào tháng trước, dì Addi thân yêu của tôi đã thuyết phục tôi rằng tôi không thể rời khỏi nước Mỹ mà chưa đi cắt tóc. Tôi chưa hề cắt tóc kể từ sau vụ tai nạn xe máy vào tháng 9 năm 2003, vụ tai nạn đã khiến tôi phải nằm bẹp trong bệnh viện tới 5 tháng với hai chân bị gãy, khuỷu tay bị vỡ nát, và một nhận thức mới sâu sắc hơn về cuộc sống. Tôi đồng y với dì của tôi rằng đó sẽ là cách hay để bắt đầu một chương mới trong cuộc đời, thế là tôi đi cắt tóc; nhưng điều quan trọng hơn là dì sẽ đưa tôi ra tận sân bay nên tôi không thể liều mạng mà không nghe theo.
Từ LA, tôi bay đến Bangkok và tới đại sứ quán ngay trong buổi sáng để xin thêm trang mới cho quyển hộ chiếu (hộ chiếu Mỹ có thể xin thêm trang mới chứ không cần đi cấp đổi lại hộ chiếu mới như của Việt Nam). Tôi hy vọng là quyển hộ chiếu này sẽ đầy ắp nhanh chóng! Tiếp theo, tôi mua một cái kính mới để đi làm ngoài trời cho dã chiến, do vậy cặp kính cũ trở thành cái dự phòng thôi. Tôi nghĩ 1/3 cái ba lô của tôi đầy những đồ dự phòng và đồ ăn, 1/3 là sách và các tài liệu cho việc nghiên cứu, 1/3 là quần áo mà tôi đã mua từ các HTX ở bên Thái Lan này, ngoài ra còn có một hộp thuốc nữa. Tôi đã thành công trong việc biến cái ba lô của tôi thành một cái gì đó mà ở trong to hơn vẻ bề ngoài của nó…
WEAVE
Tôi bắt đầu cuộc khảo sát ở Chiang Mai với WEAVE (www.weave-women.org), một tổ chức mà hiện tại PeaceCraft đang trực tiếp mua hàng. Khi đến nơi, tôi gặp được những nhân viên tận tâm đang làm việc trong một tổ chức vô cùng cần mẫn, họ làm việc với những người tị nạn Burmese dọc theo biên giới Thái Lan-Burma. Trước khi các bạn bảo tôi sửa lại tên Burma thành Myanma, tôi xin nói rằng chính là chính quyền chuyên chế ở Burma đã đổi tên đất nước của họ thành Myanma, chứ những người Burmese chỉ muốn có một chính quyền dân chủ thôi, cho nên để bày tỏ sự tôn trọng đối với họ, tôi vẫn gọi họ là người Burma giống như tên trại tị nạn của họ.
Các nhân viên của WEAVE đã dẫn tôi tới trại tị nạn Mae La, phía bắc của thị trấn vùng biên Mae Sot dọc theo dòng sông chia đôi hai quốc gia. Phải mất một tuần rưỡi xin các thủ tục này nọ chỉ để được đi vào trại tị nạn có một ngày thôi. Chúng tôi đến vào lúc 9:30, lính gác Thái Lan nói rằng họ chẳng được thông báo gì về việc chúng tôi sẽ đến. Sau một hồi giải thích, họ để chúng tôi đi vào, nhưng chỉ được đến trưa thôi, và không cho phép chụp ảnh. Nhưng các bạn có thể thấy vài tấm ảnh tôi chụp trong trại tị nạn, tôi đã không chịu nghe theo mệnh lệnh của lính gác.
Cảm giác đầu tiên của tôi về trại tị nạn giống như một cơn ác mộng của nỗi sợ hãi bị cầm tù. Có quá nhiều điều để nói về tình trạng tồi tàn và nghèo nàn của trại tị nạn. Từ con đường phía bên ngoài trại tị nạn nhìn vào, nó trông như một khu ổ chuột chật chội đông đúc toàn những mái nhà lợp bằng rạ, và những con đường nhỏ bụi bặm chạy ngoằn ngoèo vô tận giữa những túp lều lụp xụp. Trong trại tị nạn, khi đã bước chân vào cái mê cung này, ở mỗi khúc quanh tôi đều nhìn thấy phụ nữ và trẻ em mặc quần áo sặc sỡ sáng màu đang làm các công việc hàng ngày của họ - một người phụ nữ đang nấu ăn, một giáo viên đang dồn lũ trẻ con vào lớp học, một người mẹ đang cho con bú, bọn con trai đang lấy nước từ giếng khoan vào những cái thùng khoảng 5 gallon, một con dê đang ăn cỏ được cắt về từ khu rừng ở gần đó. Khi đi cắt cỏ xung quanh trại, những người tị nạn phải canh chừng cảnh sát vùng biên của Thái Lan vì sợ rằng họ sẽ bị bắt khỏi trại, bị vây bắt rồi bị trả về bên kia sông. Chẳng có gì đảm bảo ở đây cả.
Chúng tôi đi vào trong một túp lều, có một người phụ nữ đang ngồi trên sàn nhà làm việc với một cái khung cửi tự chế. Một đầu của nó được neo vào tường, đầu kia thì được buộc chặt vào quanh phần eo của người phụ nữ làm cho các sợi chỉ màu sặc sỡ được kéo căng ra trong khi chị ta lặp lại các chuyển động phức tạp để dệt thêm một hàng khác. Đây là ngôi nhà của người hướng dẫn chính. Xung quanh ngôi nhà còn có nhiều người phụ nữ khác, đều đang gắn chặt vào tường bởi các sợi chỉ sặc sỡ. Nhìn xung quanh, tôi thấy các khuôn mặt đều mỉm cười. Có vẻ như họ đã tìm được nơi trú ẩn trong tầm kiểm soát của trại tị nạn chật ních này. Để y đến sự tập trung của họ, tôi nhận thấy một sự hài lòng lặng lẽ trong các chuyển động lặp lại miệt mài của họ. Tôi thấy sự bình yên của người thợ dệt trong khi đang trầm tư làm việc.
Tôi được dẫn tới phía cuối của túp lều, nơi có ba người phụ nữ đang thêu các họa tiết trang trí trên những cái túi xách mà tôi nhận ra ngay là chúng có mặt trên các quầy hàng của PeaceCraft. Tôi nhận thấy không khí trở nên hào hứng hơn sau thông báo ngắn gọn của những người đi cùng với tôi. Tôi được biết rằng đây là lần đầu tiên họ gặp một ai đó đến từ PeaceCraft – một trong những khách hàng quan trọng nhất của họ. Tôi biết vậy, nhưng tôi chỉ nhận thấy một tí tẹo sự tác động đối với họ khi họ thấy một ai đó đến từ một cửa hàng xa xôi mờ mịt nào đó, tự nhiên đứng trước mặt họ chụp ảnh và lại còn muốn tìm hiểu tên tuổi cũng như cuộc sống của họ.
Tôi được giới thiệu với Meireh, giáo viên / hướng dẫn viên của WEAVE ở trại tị nạn Mae La, đã làm việc với WEAVE từ năm 1996. Tôi lôi ra bản câu hỏi đã được in sẵn và cái bút chì, rồi bắt đầu đặt câu hỏi. Tôi đánh vần và phát âm tên của chị như thế nào? Tên này thật là hay! Tên của chị có nghĩa gì? Vị trí của chi ở WEAVE? Làm thế nào mà chị bắt đầu làm việc với WEAVE? Hãy mô tả cấu trúc gia đình và điều kiện sống hiện tại của chị? WEAVE đã có ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống của chị? … và còn nhiều câu hỏi nữa. Tôi đã chuẩn bị những câu hỏi này hơn một tháng trước đây, nhưng tự nhiên khi ngồi trước mặt chị ta, tôi chẳng còn hứng thú với những câu hỏi này nữa, mà lại thích thú nghe câu chuyện chị kể. Tôi ước gì tôi có thêm thời gian trong trại để tìm hiểu thêm về những người thợ dệt vải này, mà những họa tiết trang trí của họ đã rất thân quen đối với tôi trên những quầy hàng cách xa đây hàng ngàn dặm. Thời gian của tôi chẳng còn nhiều, các nhân viên của WEAVE đi cùng với tôi thì rất lo lắng về việc quân đội Thái Lan chỉ cho phép chúng tôi thu thập một vài thông tin ít ỏi mà thôi, kế hoạch của tôi bị kẹt cứng.
Meireh Taw là một quả phụ và là mẹ của năm người con gái, tất cả đều đang sống ở ngoài trại tị nạn cùng với gia đình riêng của họ. Meireh sống trong căn nhà này với bố mẹ chồng, và chị ta còn phải chăm sóc một người phụ nữ tâm thần đang cư trú cùng với họ. Chị dạy tiếng Anh, và làm tình nguyện viên tại nhà thờ Baptist ở trong trại tị nạn. Là một giáo viên tiếng Anh ở trình độ sơ cấp, chị kiếm được khoảng hơn 25$ một tháng và được trả ba tháng một lần. Còn làm việc với WEAVE với tư cách là một hướng dẫn viên thì bổ sung vào nguồn thu nhập của chị thêm khoảng 10$ một tháng. “Tôi ổn”, chị nói với tôi, “tôi được trả lương hàng tháng, nhưng những người phụ nữ khác (những người dệt, thêu và khâu) chỉ có việc làm khi có đơn đặt hàng”.
Những tác động của WEAVE đối với chị và cộng đồng của chị? Chị trả lời, “Có khoảng 60 phụ nữ đang làm việc thường xuyên cho WEAVE trong các chương trình khác nhau… thu nhập từ WEAVE rất hữu ích”.
Tôi ngây thơ hỏi chị biết gì về Fair Trade và phát triển bền vững? Chị trả lời thành thật, “Tôi không biết nhiều về Fair Trade, khi tôi bán 100 Baht thì tôi được trả 100 Baht, điều này là công bằng. Thông thường chúng tôi kiếm được 20% trên tổng chi phí chúng tôi bỏ ra. Ví dụ, để làm một sản phẩm nào đó chi phí hết 100 Baht, thì nó sẽ được bán với giá 120 Baht bởi vì chúng tôi còn phải tính toán để những người tị nạn có thể mua được”.
Mặc dù thời gian tôi ở đây rất ngắn ngủi, tôi đã thu thập được thông tin liên quan tới các chi phí cho cuộc sống và các cơ hội dành cho những người dệt vải và phụ nữ trong trại tị nạn. Trong một tuần, một người phụ nữ có thể dệt được hai tấm khăn choàng tại nhà. Mỗi tấm khăn có giá 150 Baht, tổng cộng là 300 Baht (khoảng 7.73$) là giá trị của một tuần làm việc. Khi có đơn đặt hàng cho khoảng 15 tấm khăn choàng, người ta sẽ làm tới 20 cái để người kiểm tra chất lượng hàng lựa ra những cái tốt nhất dành cho xuất khẩu. Những cái không được chọn vẫn được thanh toán đầy đủ và được bán ở địa phương, hoặc là ở cửa hàng ở thị trấn vùng biên Mae Sot, hoặc là ở trong cái lều ngoài trời ngay trong trại dọc theo con đường chính. Nếu có một chỗ sai sót, một cái mép không đẹp, sử dụng mẫu thiết kế sai hoặc xấu, hoặc bị bẩn, thì người dệt vải vẫn nhận được không dưới 50% giá trị sản phẩm. Điều này được thỏa thuận bởi những người phụ nữ trong Tổ chức phụ nữ Karen và WEAVE.
WEAVE cung cấp các cuộn chỉ được làm từ cotton nhuộm tự nhiên và các nguyên liệu dệt khác, do vậy người dệt vải không phải chịu chi phí đầu vào, và tiền mà chị ta nhận được là để trả cho công sức lao động của chị. Cotton được mua ở Chiang Mai từ một doanh nghiệp gia đình. Chi phí cho mỗi cuộn chỉ là 55 Baht, và thường là để làm hai tấm khăn choàng thì cần 3 cuộn chỉ. Chỉ mua từ Burma có giá là 28 Baht một cuộn, nhưng chất lượng kém hơn rất nhiều, và là chỉ nhuộm hóa chất. Thuốc nhuộm tự nhiên được làm ở một trại gần Mae Sariang, mặc dù việc tiếp cận với các nguyên liệu tự nhiên, chẳng hạn như vỏ cây, đang bị hạn chế hết mức vì dân làng người Thái ở địa phương than phiền về ảnh hưởng của nó đối với hệ thực vật. Một người tị nạn mà tôi nói chuyện cùng đã cho rằng tốt nhất là dạy cho những người sống ở bên Burma cách thức làm thuốc nhuộm, rồi để họ làm việc này bởi vì họ có điều kiện tiếp cận với các nguyên liệu tự nhiên tốt hơn.
Khi WEAVE thanh toán tiền cho một sản phẩm, ví dụ là một cái khăn choàng, 5% số tiền sẽ dành cho cả nhóm để đề phòng các trường hợp khẩn cấp. Năm ngoái cũng có một khoản tiền dự phòng, họ đã sử dụng tiền này để mua cho mỗi thành viên một cái khăn tắm mới.
Sau đây là danh sách các thứ mà trại tị nạn nhận được từ các tổ chức NGO trên một đầu người mỗi tháng:
• 1 cân gạo
• dầu
• đậu
• pate cá
• muối
• than hoa (5 cân than cho mỗi người 1 tháng – một gia đình trung bình dùng được trong 1 tuần)
Trong trại, những người tị nạn có thể mua:
• Thịt (1 cân thịt giá 50 Baht)
• Cá (1 cân cá giá 30 Baht)
• Hành (1 cân hành giá 10-15 Baht trong vụ mùa, 35 Baht ngoài vụ mùa)
“Đôi khi chúng tôi thèm ăn kẹo” Meireh nói bằng tiếng Anh với một nụ cười toe toét.
Trong trại có rất ít hoặc không có đất trống để làm vườn. Trại tị nạn thì quá đông đúc mà lại không được phép trồng trọt ở bên ngoài trại. Các ruộng xung quanh trại đều được sở hữu bởi người Thái, họ thuê những người tị nạn tới làm việc trong mùa trồng trọt hoặc mùa thu hoạch. Mỗi người tị nạn phải trả 3 Baht hối lộ cho quân đội Thái để đi qua cổng. Khi đã ra ngoài rồi thì không có gì bảo đảm rằng người quản lí xuất nhập cảnh không xuất hiện, bắt giữ họ và gửi trả họ về Burma. Thông thường, mỗi người tị nạn này có thể kiếm được 50 Baht một ngày, trả cho công lao động của họ.
Điều tốt lành là có rất nhiều tổ chức NGO quốc tế đang làm việc ở trong trại tị nạn, cung cấp sự giúp đỡ từ nhiều nguồn tư nhân và các chính phủ nước ngoài. Từ những gì tôi được chứng kiến trong khoảng thời gian ngắn ngủi ở đây, WEAVE đã cung cấp cho phụ nữ trong trại tị nạn một cơ hội để duy trì lòng tự trọng trong truyền thống văn hóa của họ bằng việc tạo ra một nguồn thu nhập bổ sung cho gia đình, và một ly do để hy vọng vào tương lai tốt đẹp hơn.
Sau cuộc tham quan tới trại tị nạn, tôi quay trở về Mae Sot.
Tin đồn về một thị trấn vùng biên
Tình hình dọc theo biên giới thật là phức tạp. Sau buổi sáng ở trại Mae La, tôi quay trở về Mae Sot, một trong những thị trấn vùng biên nơi có thể đi sang được Burma. Khách du lịch chỉ có thể ở lại bên đó tới 6 giờ chiều, rồi sau đó phải quay về. Phần lớn khách du lịch sử dụng cách thức này để làm lại visa 30 ngày du lịch ở Thái Lan.
Bản thân Mae Sot là cả một câu chuyện, một thị trấn vùng biên có tiếng về những hoạt động ngầm và công khai: mua bán súng, buôn lậu thuốc phiện, nhập cư bất hợp pháp, buôn bán ngọc bích bất hợp pháp; hoạt động hợp pháp và bất hợp pháp đều đến và xuất phát từ đây. Chỉ cần đứng một lúc ở trên cầu là các bạn có thể cảm nhận ngay được các hoạt động âm thầm đang diễn ra. Trong khi các khách du lịch phương Tây đang đi qua cầu thì ở dưới dòng sông kia cũng có rất nhiều người không có giấy tờ tùy thân đang cố gắng vượt qua sông. Mae Sot là trung tâm của rất nhiều tổ chức NGO địa phương và quốc tế. Tất cả sự đến và đi đều nằm dưới sự kiểm soát của quân đội Thái Lan và các đại diện của chính phủ từ bên kia sông.
Hãy nhớ rằng giữa quân đội Karen và quân đội Burmese luôn có cuộc chiến tranh dọc theo biên giới kéo dài hàng thập kỷ nay. Lực lượng quận đội được hình thành từ tất nhiều tộc người thiểu số, biến đổi thành một lực lượng trung thành, hoàn toàn độc lập trong một số hoạt động bất hợp pháp để tài trợ cho cuộc chiến của họ. Mae Sot chỉ là một điểm trong mạng lưới đó.
Tại thời điểm này, chỉ riêng ở Mae Sot có khoảng 700 nhà máy được xây dựng giống như các tổ hợp khép kín nhỏ có an ninh bảo vệ để không cho người lạ xâm nhập vào. Tôi đã nhiều lần đặt câu hỏi với người lao động địa phương và các tổ chức nhân quyền, và lần nào tôi cũng được nghe lại câu trả lời như thế này:
Các công ty thuê cả công nhân cư trú hợp pháp và bất hợp pháp. Ở Thái Lan, việc một công ty trả lương cho lao động người Burmese thấp hơn người Thái là hợp pháp. Thông thường một người nhập cư kiếm được 50 Baht một ngày (tương đương 1.25$). Một bữa ăn mất 20 Baht, do vậy họ chỉ để dành được 10 Baht (0.25$) nếu ăn hai bữa một ngày, số tiền này họ sẽ gửi về cho gia đình ở Burma hoặc ở trong trại tị nạn.
Khi một người cư trú hợp pháp tới một trong các nhà máy trên để làm việc, người quản ly sẽ tịch thu toàn bộ giấy tờ của họ. Không có giấy tờ, họ không thể rời khỏi nơi làm việc, sự sợ hãi làm họ không dám đi ra ngoài. Công an xuất nhập cảnh tuần tra đều đặn khu vực các nhà máy để tìm kiếm người nhập cư bất hợp pháp.
Ở trong tổ hợp khép kín đó, người nhập cư hợp pháp và bất hợp pháp đều rơi vào một tình huống giống nhau – bị công ty biến thành nô lệ. Trong những điều kiện như vậy, 10 Baht tiền tiết kiệm một ngày chẳng mấy khi được nhận vào ngày thanh toán, bởi vì một phần trong số tiền họ kiếm được đã bị giữ lại với các lí do hành chính, mà thực chất là chui vào túi của người quản lí. Các công ty bẩn thỉu này đều là công ty gia công của các tập đoàn đa quốc gia mà chúng ta đều biết, các cái tên quen thuộc và các nhà ủng hộ cho toàn cầu hóa và thương mại tự do.
Điều này dẫn tới câu hỏi, khi chúng ta, những người tiêu dùng mua những sản phẩm có thương hiệu kia, chúng ta có đang dung túng với tình trạng bóc lột và nô dịch đối với những người bị tước quyền công dân và không có nơi cư trú? Đâu là sự minh bạch của các tập đoàn đa quốc gia khi họ kí hợp đồng gia công với hệ thống bóc lột kia, khi họ ẩn núp dưới các hợp đồng hợp pháp; và khi các luật sư Wall street né tránh trách nhiệm của các thân chủ của họ trong khi vốn cổ phần của họ không ngừng tăng lên còn các nhà đầu tư thì thưởng công cho hành động đó của họ?
Một tộc người miền núi ở phía bắc Thái Lan
Từ Mae Sot tôi trở về Chiang Mai, nơi tôi gửi email cho PeaceCraft về cuộc phỏng vấn và các bức ảnh tôi chụp được. Trước đó, Lamdoun, một người phụ nữ làm việc ở WEAVE đã liên lạc với tôi, muốn tôi tới thăm Tổ chức Phụ nữ Bokero (BWA) cách Chiang Mai hai giờ đi xe bus về phía tây. Họ không có thị trường nào để bán các sản phẩm đẹp đẽ mà họ làm ra, nên đề nghị tôi tới thăm họ. Đây là các tộc người miền núi ở Thái Lan, nơi nguồn thu nhập chính là hái dâu tây cho các nông trại của người Thái ở xung quanh làng của họ. Tộc người Bokero, H’mong, Lisu, Karen là những dân tộc thiểu số nhỏ ở Thái Lan. Nhiều người Thái đang hưởng thụ lối sống mới của tầng lớp trung lưu, nhưng cũng giống như ở nhiều nước trên thế giới, các tộc người thiểu số vẫn bị loại khỏi sự thịnh vượng của nền kinh tế.
May mắn làm tôi tới đây đúng vào thời điểm thu hoạch dâu tây! Nó gợi cho tôi nhớ lại những ngày cuối hè chơi trên mảnh vườn trồng dâu của bà tôi ngày tôi còn nhỏ - giống như hồi còn nhỏ, những dấu vết màu đỏ lưu lại trên mặt đã làm lộ mất tình yêu bí mật của tôi đối với vườn tược. Tôi đã có một khoảng thời gian tuyệt vời với các thành viên của BWA, chụp ảnh và phỏng vấn họ. Vào buổi tối, tôi ăn tối với những người hái dâu trước khi họ phải đi làm ca đêm với một cái đèn pin. Họ hào phóng cho tôi ních đầy dâu tươi, và tôi đã gặp trưởng làng, cũng chính là anh rể của Lamdoun. Chẳng có gì ngạc nhiên là ông ta nhanh chóng giới thiệu với tôi loại rượu whiskey Filipino nhập khẩu. Bất cứ nơi nào chúng tôi đến, Lamdoun đều nhận được sự ủng hộ nhiệt tình trong nhiệm vụ ghép đôi cho tôi với em gái của chị ta. Thế là tối hôm đó, cùng với những chén rượu say nồng, tôi đã được gọi là “em rể”, mặc định là tôi đã kết hôn với một người phụ nữ mà tôi chưa bao giờ gặp, các thỏa thuận cứ như thể là nó đã xảy ra rồi…
Từ Thái Lan, tôi sẽ đi sang Lào để tìm kiếm các HTX nhỏ. Tôi nghe nói rằng xuất khẩu hàng hóa từ Lào khá là khó khăn, nhưng tôi vẫn cứ đi để thử cơ hội của bản thân tôi xem sao. Nếu các bạn email cho tôi thì rất có thể là không liên lạc được, nhưng tôi hứa dù thế nào cũng sẽ hồi âm, chỉ là không nhanh được thôi.
Cảm ơn tất cả các bạn đã ủng hộ tôi trong Cuộc hành trình vì Fair Trade này. WEAVE đang cần nguồn tài trợ để mở thêm lớp đào tạo ở trong trại tị nạn, các bạn có thể trực tiếp giúp đỡ họ nếu muốn. Tôi thấy có rất nhiều yêu cầu đối với các chương trình đào tạo mà WEAVE đang đảm nhận, nhưng khổ nỗi là không có nguồn tài chính cần thiết. Xin hãy liên lạc với họ nếu các bạn muốn ủng hộ trực tiếp cho các chương trình này, hoặc nếu các bạn có một y tưởng sáng tạo để bán các sản phẩm của họ và tài trợ cho các chương trình đào tạo này, thì có nghĩa là bạn đang trực tiếp tạo ra một sự thay đổi lớn đối với rất nhiều người.
Thân ái.
Mitch
